Napier và Thomas (Managing relationships in transition economies. Praeger, Westport, CT 06881, 2004) tiến hành khảo sát và nghiên cứu rất kỹ lưỡng về đặc tính quan hệ trong số các quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi. Trung Quốc và Việt Nam được đặt vào vị trí khá « trang trọng » trong số các quốc gia họ khảo sát.

Quan hệ là điều tối cần thiết, và việc tạo các hệ thống quan hệ thành công trong giao dịch kinh doanh khó gấp nhiều lần những gì độc giả chợt thoáng nghĩ đến. Các doanh nhân và thương gia thành công hiểu vô cùng rõ điều này. Phải thừa nhận, năng lực quan hệ kinh doanh là một phẩm chất quí báu, không phải ai cũng rèn giũa sắc bén được. Phần giáo dục sẽ đề cập kỹ hơn khía cạnh kỹ năng, ở mục này quan hệ được xem xét dưới góc độ quan hệ cá nhân, và những ảnh hưởng kỳ lạ của nó, nhiều nghĩa tiêu cực hơn là tích cực.

Khi kinh doanh, giao thương, ảnh hưởng do các mối quan hệ tạo ra luôn luôn rất quan trọng, nhất là ở khâu cân nhắc và đi tới quyết định. Các xã hội kinh doanh văn minh và qui củ lâu đời cũng vậy thôi, chứ không khác là bao, đứng trên phương diện quan hệ kinh doanh. Tuy nhiên, cái đáng nói lại là quan hệ cá nhân. Nói tới điều này là nói tới xu hướng cá nhân hóa các mối quan hệ kinh doanh. Ở xã hội bị ảnh hưởng nặng nề hệ tư tưởng Khổng giáo đã lai tạp và điều chỉnh như Việt Nam, quan hệ luôn bị đứng trước các ràng buộc và nghịch lý rất khó có thể giải quyết rốt ráo. Độc giả hẳn còn nhớ câu đố lúc qua sông « Quân sư phụ đạo đồng nhất lý, qua sông này trò biết cõng ai? » Nói chung là không có câu trả lời xác đáng. Cái luân lý kỳ lạ này lại là đề thi tìm trạng nguyên mới chết chứ! Điều kỳ dị là vào thế kỷ 21, khi thế giới đã tiến vào kỷ nguyên kỹ nghệ trình độ cao, các giao dịch và hệ tư tưởng kinh doanh đã đạt tới mức văn minh, rất nhiều trong số các doanh nghiệp Việt Nam luôn níu kéo cách thức quan hệ thuần túy cá nhân, cá nhân hóa các ảnh hưởng. Việc này tạo ra một hệ thống quan hệ chằng chịt, còn phức tạp gấp chục lần, trăm lần, cái ví dụ Quân-Sư-Phụ vừa nhắc tới. Mục tiêu cuối cùng thì chỉ có một: ‘Trục lợi’.

Nói tới đây, rất nhiều người sẽ ra sức phản đối. Có 2 hướng để phản đối.

Thứ nhất, họ cho rằng “tôi không thuộc nhóm đó”. Điều này hoàn toàn ngụy biện, đây là bài toán thuộc lý thuyết trò chơi. Nếu anh không tìm cách quan hệ cá nhân, mà người khác làm được, thì dĩ nhiên anh chạy phía sau trò chơi. Lợi ích hoặc không đến với anh, hoặc nếu có đến thì rất ít ỏi. Còn nếu anh có tạo ra hệ thống quan hệ chằng chịt mà lại không để trục lợi, thì còn ngụy biện hơn nữa. Theo lý thuyết hành vi bình thường, người ta chỉ làm gì có lợi, trong trường hợp này ‘lợi’ nghĩa là khai thác các quan hệ để tạo ra lợi ích kinh tế, và chỉ thế mà thôi.

Thứ hai, họ có thể nói “Tôi trục lợi từ quan hệ cá nhân đó, thì đã làm sao? Ai chẳng làm thế!” Chính xác. Nhưng đó không phải mục đích của văn minh kinh doanh. Bản chất của kinh doanh là tạo ra giá trị, tức là lợi ích kinh tế nhiều hơn số phải đầu tư. Tuy nhiên, nên nhớ là không phải bằng mọi giá. Việc tạo ra giá trị trong xã hội muốn lành mạnh hóa và văn minh hóa phải bắt nguồn từ nguyên lý cơ bản nhất và cũng là duy nhất: Thỏa mãn nhu cầu của người sử dụng. Khi tạo ra giá trị bằng cách trục lợi từ quan hệ cá nhân, nhà doanh nghiệp đã chẳng thỏa mãn nhu cầu của ai, trừ một nhóm rất rất nhỏ. Nó là bắt đầu của sự bất công, và là kết thúc của sự văn minh. Việc nói rằng “như vậy chẳng sao cả” chính là một cách lý luận cùn gỉ. Chắc chắn, chúng ta không muốn sống trong một hệ thống kinh doanh kiểu đó. Điều đáng buồn là màu sắc này quá ư phổ biến ở Việt Nam, tới mức mà nhiều người còn cho ở đó có sự lung linh huyền ảo, là rực rỡ đáng phô trương. Lợi ích quá nhiều từ quan hệ cá nhân, tranh giành đất đai, dùng quan hệ để thắng thầu bất chính, thậm chí dùng cả quyền lực chính sách để bóp méo lực lượng thị trường như phân phối quota xuất nhập khẩu... chính là những hiện tượng phổ biến, gây bức xúc trong toàn xã hội. Còn điều đáng sợ là khi những thứ đó xảy ra thường xuyên, liên tục, khắp nơi, chúng sẽ trở thành qui luật, một thứ qui luật hủy hoại văn hóa kinh doanh của Việt Nam. Chúng ta sẽ còn nghiên cứu kỹ ảnh hưởng của những thứ này, và các mô hình toán học kinh tế đã giải thích khá tốt các ảnh hưởng tiêu cực đó từ khá lâu rồi.

==
Trích sách "Văn minh làm giàu & Nguồn gốc của cải" của TS. Vương Quân Hoàng. Sách sẽ phát hành năm 2007.
==

Trích đoạn khác:

• Khởi nghiệp kinh doanh
• Rủi ro lớn nhất là thái độ với rủi ro