Nicôlai Côpecnich (1473-1543) là nhà thiên văn học người Ba Lan, ông sớm sang lưu học ở Trung tâm phục hưng văn nghệ châu Âu- Italia, giành được học vị tiến sĩ. Sau khi về nước, ông được người cậu giới thiệu làm giáo sỹ tại nhà thờ lớn Frosbớc.

Côpecnich suốt đời chuyên tâm vào nghiên cứu thiên văn học. Sau 30 năm miệt mài, ông đã viết tác phẩm lớn xuyên suốt thời đại về thiên văn học "Bàn về sự chuyển động của các thiên thể" (De revolutioni orbium coelestium) lập nên "Thuyết mặt trời là trung tâm vũ trụ". Học thuyết mới này đã lật nhào "học thuyết trái đất là trung tâm vũ trụ" từng ngự trị hàng ngàn năm ở châu Âu của Ptôlêmê. Đây là một cuộc cách mạng vĩ đại long trời lở đất, mở màn cho nền khoa học tự nhiên cận đại.

Câu hỏi từ vườn nho
Khi còn nhỏ, sau bữa tối, Côpecnich thường cùng anh trai chạy ra vườn nho hóng mát. Gió đêm mát rượi đem theo mùi hưong thơm ngọt dịu của những chùm nho làm cho người ta có cảm giác dễ chịu. Với cậu bé Côpecnich, điều này thật hấp dẫn. Nhưng hấp dẫn hơn cả là được ngắm nhìn hằng hà sa số những chùm sao đang lấp lánh đang chớp mắt nhìn cậu thần bí.

Người làm vườn già ngồi bên tấm phản vừa hút thuôc vừa kể cho mấy anh em nghe những mẩu chuyện về các vì sao trên trời. Sao Bắc Đẩu, Đại Hùng Tinh, Tiểu Hùng Tinh, lại còn các vì sao Nhân Mã, Mao Hộ v.v... Những câu chuyện của ông nhiều như những chùm nho, Côpecnich rất lấy làm khâm phục. Không kìm được tò mò, cậu hỏi ông:

"Ông làm sao biết được nhiều thế?"
"Không biết nhiều, ông làm sao trồng được nho?"
"Sao trên trời và nho trong vười thì có quan hệ gì?"
"Sao lại không có quan hệ? Các ngôi sao nói với ông sự thay đổi của thời tiết, khi nào trời nắng, khi nào trời mưa, khi nào gió bão... Dựa vào đó, ông biết mà lo tưới nước, thoát nước, chống gió bão..."

Côpecnich lắng nghe say sưa.

Trong nhà quá nóng, thầy hiệu trưởng, nhà kề bên, cũng ra vườn nho. Ông lặng lẽ đứng cạnh ông lão làm vườn, chăm chú nghe mọi người nói chuyện.

"Chào thầy hiệu trưởng."- hai anh em Côpecnich cùng chào thầy giáo.
"Các em đã biết nhiều rồi đấy!" thầy hiệu trưởng trầm ngâm một lát rồi nói. "Thầy muốn nêu một câu hỏi cho hai anh em, xem ai nói đúng nhé?"
"Câu hỏi gì ạ?" Côpecnich nhanh nhảu hỏi.
"Trái đất tròn hay vuông?" thầy hiệu trưởng nhìn hai cậu bé cười vui, "xem thử hai anh em ai nói đúng?"

Côpecnich anh giành lấy trả lời "Thưa vuông ạ". "Tục ngữ nói: trời tròn đất vuông mà!" Ông lão làm vườn cũng cho rằng  trái đất vuông.

"Còn Côpecnich thì sao?"

Côpecnich em nhỏm dậy, vò đầu bứt tai, không nói được. Thầy hiệu trưởng vỗ vai em: "Không trả lời được không sao, ngày mai nghĩ ra nói cũng được!"

Thầy hiệu trưởng đi rồi, Côpecnich vẫn lặng lẽ. Em đang đắm chìm trong suy nghĩ.

Đến ngày hôm sau, Côpecnich vẫn không nghĩ ra. Ngày thứ hai rồi đến ngày thứ ba, câu hỏi vẫn lởn vởn trong đầu Côpecnich.

Thời gian trôi đi thật nhanh, chẳng bao lâu Côpecnich đã là một thanh niên, bắt đầu vào đại học. Hôm đó, đứng bên bờ biển, Côpecnich nhớ lại câu hỏi của thầy hiệu trưởng. Thời tiết thật đẹp. Trên trời xanh biếc không một gợn mây. Mặt trời hồng treo lơ lửng trên dầu. Gió lặng. Mặt biển bình yên. Côpecnich nhìn ra chân trời xa xăm. Trước mắt chàng thanh niên, từng chiếc tầu lướt đi, càng lúc càng xa dần. Bỗng nhiên, Côpecnich thấy gì nhỉ? Cậu chớp chớp mắt, tập trung quan sát những con tầu qua lại. Những con tầu rời bến đi về phía trước, càng đi càng nhỏ lại rồi mất hút vào xa xăm. Nhưng khi tầu đã khuất thì cậu vẫn còn nhìn thấy thoáng những chiếc cột buồm. Tại sao lại như vậy? Côpecnich mải miết suy nghĩ quên hết vạn vật xung quanh.

Cậu nghĩ về những tưởng tượng khi còn nhỏ về trái đất với đủ các hình dạng, nghĩ đến các loại suy diễn và luận chứng về hình dáng trái đất được ghi chép trong sử sách, các dòng suy nghĩ trăn trở trong Côpecnich. Một tia sáng loé lên trong đầu! Những suy nghĩ rối bời bỗng rõ ràng và mạch lạc. Con tàu đi khuất trong tầm nhìn trước cột buồm của nó. Đây chẳng phải là một minh chứng trái đất hình tròn hay sao? Côpecnich vui sướng reo lên "Tôi biết rồi, tôi tìm ra câu trả lời rồi". Mọi người xung quanh đều quay đầu nhìn cậu với vẻ ngạc nhiên. Lúc đó, Côpecnich mới bừng tỉnh ngộ và vội vã trở về viết thư cho thầy hiệu trưởng nói câu trả lời của mình.

Để quan điểm của mình có sức thuyết phục, ông còn nghĩ cách đặt vật sáng dễ nhìn lên cột buồm để cho mọi người nhìn rõ: khi tàu đi xa bờ, điểm sáng trên cột buồm thấp dần, cuối cùng khuất hẳn; khi tàu đi về phía bờ biển, điểm sáng xuất hiện trước, sau đó mới thấy tàu.

Sự phản bội đáng hổ thẹn
Hàng triệu năm trước, mọi người đều cho rằng trái đất là trung tâm của vũ trụ. Các vì sao, mặt trăng, mặt trời đều quay quanh trái đất. Cách nói này làm cho con người tự hào biết bao!

Nhưng Côpecnich qua thời gian dài quan sát đã có kết luận ngược lại với quan niệm trên: Trái đất cơ bản không phải là trung tâm vũ trụ, nó chuyển động quay quanh mặt trời. Chính Côpecnich cũng giật mình với kết luận của mình. Ông quan sát đi quan sát lại, luận chứng, và qua nhiều năm mới hoàn chỉnh quan điểm của mình, tổng kết và viết thành cuốn sách "Bàn về sự chuyển động của các thiên thể".

Sách tuy đã viết xong nhưng nó quan hệ đến những vấn đề quá hệ trọng nên Côpecnich vẫn chần chừ chưa cho xuất bản. Mãi đến những năm cuối đời, bạn bè khuyên mãi, ông mới quyết định đưa trước tác tâm huyết cả đời mình ra công chúng.

Vì sức khoẻ yếu, Côpecnich nhờ học sinh của mình là Rayđich lo việc xuất bản cuốn sách. Nhưng tiếc thay, con người nhìn được vào sâu thẳm của vũ trụ này lại không biết được vận mệnh tương lai tác phẩm của mình.

Rayđích lúc đầu đã chạy đi khắp nơi, tìm gặp hết nhà xuất bản này đến nhà xuất bản khác, không nề gian khổ và vất vả lo cho cuốn sách được xuất bản. Nhưng bao nhiêu ngày trôi qua mà vẫn không có chút hy vọng.

Rayđich ngày càng lo lắng. Một hôm, ông gặp một người làm công tác xuất bản nổi tiếng người Đức. Ông này ăn mặc chỉnh tề, có phong độ quan chức, ăn nói lịch sự. Con người này nói nhiều đến học thuyết của Côpecnich, đồng thời lại tỏ ra là người sùng bái Côpecnich. Rayđich đã động lòng trước con người này và quyết định giao tác phẩm cho ông ta xuất bản. Hòn đá nặng trong lòng Rayđich đã được trút đi, lúc này công việc đã được định đoạt.

Có ai ngờ, con người ấy, ngay khi cầm trong tay tác phẩm của Côpecnich đã lộ rõ chân tướng. Nhưng người học trò trung thành của Côpecnich đã rời xa đến công tác ở một thành phố khác. Con người nọ nói bản thân sùng bái Côpecnich là hoàn toàn giả dối. Ông ta chưa bao giờ ủng hộ lý luận của Côpecnich và hơn nữa còn công khai công kích học thuyết của ông. Vì vậy, có thể thấy được số phận tác phẩm của Côpecnich khi đã rơi vào tay con người này. Ông ta mặc sức thay đổi, xuyên tạc tác phẩm của Côpecnich, bóp méo hoàn toàn tác phẩm được viết ra bằng cả tâm huyết của Côpecnich. Để lừa gạt và mê hoặc người đọc, ông ta còn thay đổi cả lời tựa Côpecnich viết cho cuốn sách. Ông ta đã viết lý luận "thuyết mặt trời là trung tâm vũ trụ" là một loại giả thuyết của Côpecnich. Đây có thể nói là một phá hoại mang tính hủy diệt đối với tác phẩm vĩ đại của Côpecnich.

Đến lúc này Rayđích vẫn không hay biết, ông vẫn nghĩ rằng tác phẩm của thầy mình đã được xuất bản. Đến khi nghỉ học về xem mới vỡ lẽ tác phẩm in ra đã hoàn toàn bị thay đổi. Rayđích choáng váng và vô cùng hối hận "Tôi thật có lỗi với thầy giáo của mình, tâm huyết cả đời thầy lại đến nông nỗi lại! Lẽ nào tôi lại yên lặng để cho chúng làm vậy sao? Không, không bao giờ!"

Rayđích lại lo chạy khắp nơi, muốn trừng phạt con người phản bội lòng tin ấy, khôi phục lại bộ mặt thật của tác phẩm "Bàn về sự chuyển động của các thiên thể". Nhưng do kẻ thù của Côpecnich cản trở, nên mọi nỗ lực của ông không mang lại kết quả gì.

Lúc này, Côpecnich đã nằm liệt giường. Nhà khoa học vĩ đại gần 70 tuổi. Không lâu sau, ông ra đi đem theo sự tiếc nuối. Khi lâm chung, ông không được cầm trên tay tác phẩm của mình. Đương nhiên, nêu Côpecnich nhìn thấy tác phẩm của mình bị xuyên tạc hoàn toàn, ông sẽ càng đau lòng hơn.

Nhưng lẽ đời là vậy, chân lý bao giờ cũng chiến thắng! Cuối thế kỷ 17, người ta đã tìm thấy bản gốc tác phẩm của Côpecnich được lưu giữ tại một thư viện ở Tiệp Khắc. Năm 1873, nhân kỷ niệm 400 năm ngày sinh của Côpecnich (19/02/1473), nhà xuất bản Vácsava Ba Lan cho xuất bản lần đầu nguyên tác của Côpecnich, mọi nội dung xuyên tạc được xoá bỏ. Đến tận khi này, tác phẩm "Bàn về sự chuyển động của các thiên thê" mới được chính thức chào đời bằng khuôn mặt thật của mình.

Tham khảo: Những mẫu chuyện lý thú về các nhà khoa học, NXB Văn hoá thông tin, 2004.