- Đến hẹn lại lên, mỗi năm một lần vào khoảng cuối tháng 6 đầu tháng 7, Kiểm toán Nhà nước lại công bố những số liệu liên quan đến việc sử dụng đồng tiền công quỹ, mà lần nào kết quả cũng khiến nhiều người phải giật mình, lo lắng.

Năm nay cũng không là ngoại lệ, khi ngân sách nhà nước năm 2007 lại thêm một lần gồng mình gánh chịu cho những chi tiêu tùy tiện, thậm chí có trường hợp vượt ra ngoài khuôn khổ luật pháp.

Nghiêm trọng hơn cả là trong việc sử dụng, quản lý ngân sách, có đến hơn phân nửa địa phương được kiểm toán tiếp tục tình trạng - từng diễn ra nhiều năm trước - là một mặt đem tiền công quỹ cho vay, tạm ứng vượt quy định, mặt khác lại vay hoặc xin Trung ương bổ sung ngân sách. Khoản này hoàn toàn không nhỏ, chỉ riêng tiền chưa thu hồi được đã lên đến 3.216 tỉ đồng mà “khách hàng” phần lớn là các doanh nghiệp quốc doanh. Căn cứ vào số liệu của Kiểm toán Nhà nước thì TP. Hồ Chí Minh là nơi hào phóng hơn cả với khoản cho vay và tạm ứng từ ngân sách lên tới 2.400 tỉ đồng. Điều đáng nói ở đây, theo Phó tổng Kiểm toán Lê Minh Khải trả lời báo Pháp luật TP.HCM, là “hành động ấy ẩn chứa nhiều rủi ro, bởi lẽ cơ quan quản lý địa phương không có bộ máy chuyên nghiệp thẩm định dự án”. Đó là chưa kể chiếc bánh ngân sách không lớn dễ dẫn đến tình trạng xin - cho, tiêu cực.

Lãng phí là bức tranh màu xám vẫn tồn tại qua kết quả kiểm toán mới đây, mặc dù tiết kiệm luôn là quốc sách mà Chính phủ vẫn kêu gọi hàng chục năm nay. Căn bệnh lãng phí được cụ thể qua các khoản chi tiêu thường xuyên như mua sắm, tổ chức hội nghị, lễ lạc ở hầu hết các địa phương được kiểm toán đều vượt 30%. Tình trạng mua tài sản lớn không qua đấu thầu vẫn còn phổ biến.

Có tới 29/29 địa phương được kiểm toán đều bố trí vượt dự toán Trung ương giao. Tình trạng vung tay quá trán khiến cho riêng chi phí quản lý hành chính đã tăng tới 9,4%, vượt dự toán 1.590 tỉ đồng và đẩy số tiền chi tiêu hành chính năm 2007 lên đến 18.515 tỉ đồng.
 
Bên cạnh căn bệnh mãn tính này thì việc sai phạm chi tiêu cũng rất đáng nói khi có tới 16 tỉnh chi không đúng chế độ số tiền lên tới 182,8 tỉ đồng. Cá biệt Lạng Sơn mua ôtô vượt định mức, mua bán không qua đấu thầu 37 xe, Bộ Nội vụ 8 xe... Đáng lưu ý hơn là căn bệnh lãng phí đã lan đến tận cấp cơ sở.

Một mặt khác của lãng phí là chi tiêu không hiệu quả. Chẳng hạn như Đắc Nông đầu tư 3,6 tỉ đồng mua thiết bị dạy nghề rồi bỏ mặc ngoài trời; hay Chương trình mục tiêu quốc gia về nước sạch cho nông thôn đạt thấp hơn 18%; còn TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Hà Tây... lại để tồn đọng tới 425 tỉ đồng nguồn vốn nhà nước dành cho giáo dục - đào tạo và nghiên cứu khoa học công nghệ, trong khi trường học thiếu, bệnh viện quá tải, nghiên cứu khoa học và đào tạo vẫn còn lèo tèo.

Bên cạnh đó, hàng loạt căn bệnh cũ vẫn tiếp tục làm nhức nhối các cơ quan quản lý ngân sách, bao gồm sai phạm trong xây dựng cơ bản (giảm thanh toán 723 tỉ đồng), 21 tỉnh báo cáo gian dối về nợ xây dựng cơ bản (với số tiền không trung thực lên tới 3.369 tỉ đồng), chi sai mục đích hàng ngàn tỉ đồng...

Đã có 23 doanh nghiệp được kiểm toán cho kết quả bị thua lỗ nặng từ 15 tỉ đồng cho đến 136 tỉ đồng/năm. Số đông doanh nghiệp còn lại thì năng lực tài chính cũng có vấn đề. Cụ thể, hiện số nợ phải trả của các doanh nghiệp rất lớn, mà theo số liệu kiểm toán lên đến hơn 65.000 tỉ đồng, chiếm tới 62% tổng vốn và tới 171% vốn sở hữu của các doanh nghiệp.

Bên cạnh yếu kém năng lực quản lý tài chính là yếu kém trong quản lý thu - chi và quản lý rủi ro doanh nghiệp. Chính vì thế mà nhiều doanh nghiệp cho đến nay không thể xác định nổi đối tượng nợ phải thu và phải trả, số liệu sổ sách mỗi nơi mỗi khác, dẫn đến khoản chênh lệch nhau lên đến vài chục tỉ đồng và hàng trăm tấn nguyên liệu.

Vấn đề đặt ra ở đây là năm nào, khi kiểm toán chi tiêu ngân sách thì căn bệnh lãng phí và thất thoát vẫn được nhắc đến và không hề có dấu hiệu thuyên giảm. Phải chăng không có hướng khắc phục tình hình này?

Thiết nghĩ, cần xem lại không chỉ cách phân bổ ngân sách mà còn là kiểm tra nghiêm ngặt việc thực hiện ngân sách. Đây chính là vai trò của Quốc hội. Phân bổ ngân sách mà không kiểm tra thì chẳng khác nào giao trứng cho ác.

1. Kiểm toán nội bộ: sự phát triển tất yếu
2. Một số lý thuyết cơ bản một người quản lý tài chính doanh nghiệp cần nắm vững