Định giá

Với cá nhân tôi, dấu hiệu đầu tiên, tối thiểu và dễ nhận biết đẳng cấp một trường đại học có lẽ chính là kiến trúc của nó. Trước hết đó là những khoản đầu tư không hề rẻ tiền. Phòng thí nghiệm trường Queensland (Úc) chỉ rộng 350m2 đã được đầu tư 310.000 USD. Trung tâm giáo dục Arthur và Yvonne (Úc) do KTS lừng danh Glenn Murcut cùng Wendy Lewin và Reg Lark thiết kế năm 1999 được đầu tư 1.250.000 USD. Trường Gérald-Godin Canada, rộng 13,703m2, do Sauce và Perrotte thiết kế năm 2000 có mức đầu tư là 12.338.000 USD. Trường Minnesota, Mỹ rộng 21.367m2, do Antonie Predock thiết kế năm 2000 có tổng vốn đầu tư 27.350.000 USD. Trường Letterfrack funiture (Ireland) rộng 2650m2 do O”donell, Tuomey thiết kế năm 2001 đầu tư 4.051.000 USD. Trung tâm giáo dục nghệ thuật Hà Lan rộng 2500m2, do SeARCH/de thiết kế năm 2001 được đầu tư 1.852.000 USD...

Những trường học trên, phong cách có thể khác biệt nhưng mỗi thiết kế đều thể hiện rất rõ thông điệp của kiến trúc về một trung tâm nghiên cứu khoa học, một bệ phóng của tri thức, nơi đánh thức các tiềm năng sáng tạo của sinh viên. Tôi chắc rằng bất kỳ sinh viên nào của những ngôi trường này đều có quyền tự hào về một không gian mình đang sống và học tập.

Đây Oxford

Từ London, tôi thấy cần phải trở lại Oxford một lần nữa để thoả cơn nghiền trước một trường đại học danh tiếng nhất nhì thế giới này. Tuy ra đời sau Quốc Tử Giám của Lý Nhân Tông 20 năm, nhưng gần 1000 năm qua, ảnh hưởng của Oxford là góp phần thay đổi cả thế giới này chứ không chịu đóng khung ở xứ sở sương mù. Cách đây vài ngày tôi đã lang thang chiêm ngưỡng Christ Church nơi đào tạo 13 đời thủ tướng Anh, University, Balliol, Merton những college cổ nhất. Còn lúc này, tôi để sương mù tinh sương buổi sớm dẫn đi thăm viếng Magdalen, college đẹp nhất Oxford. Gió thổi nhẹ trên con sông Cherwell, từng đàn hươu sao đang tha thẩn gặm cỏ dưói những vòm lá sồi cổ thụ trong công viên Magdalen Grove Deer. Chẳng hiểu sao đang đi vào không gian chỉ có thể có trong cổ tích tôi lại nhớ ngay đến một câu chuyện của Hồ Xuân Thiện chủ tịch Hội sinh viên VN tại Oxforrd. Thiện kể rằng, trong thế chiến thứ hai, gã Hittle từng nghe ngóng không sót phản ứng nào của sinh viên Oxford để đi đến quyết định tấn công nước Anh. Khi cuộc chiến bùng nổ, hàng loạt thành phố của Anh bị tàn phá nhưng không có một trái bom của Đức đụng chạm đến thành phố này. Hittle còn tuyên bố nếu chiếm được nước Anh sẽ chuyển thủ đô của Anh quốc về... Oxford. Điều gì đã làm rung động kẻ cuồng bạo bậc nhất thế giới?

Nước Anh có vài ba trường đại học luôn giành vị trí đầu bảng của thế giới là Oxford, Cambridge và Hoàng Gia London. So với Cambridge, Oxford không có được dòng sông nhỏ cùng những cây cầu thơ mộng hay những bức tượng khổng lồ về đàn bà của Henry More; So với Hoàng gia London, Oxford không có được những cấu trúc thép dàn khẩu độ lớn, những vật liệu hiện đại tạo nên một sảnh cực ấn tượng với thông điệp về khả năng làm chủ khoa học và sáng tạo...

Ngoài việc đã đào tạo 46 nhà khoa học đoạt giải Nobel, 6 vị vua, hàng loạt nguyên thủ quốc gia Mỹ, Nhật Bản, Â’n Độ... không gian sống Oxforrd còn gây ấn tượng khó quên với tôi từ những điều thật bé nhỏ.

Đó là những phù điêu về những người thầy, những học trò xuất sắc của trường được gắn lên trên những bức tường cổ với bộ dạng rất hài hước. Có ai dám chắc tổng thống tương lai của nước Mỹ không một lần ném đá trêu những phù điêu này.

Đó là gò đất ở vườn Newcollege, nó cao hơn và uy nghiêm chẳng kém cái đàn cầu phong của Khổng Minh vậy mà chỉ để kê ba chiếc ghế băng cho những đôi tình nhân ngồi hôn nhau. Tôi tưởng tượng ra những lúc cựu thủ tướng Anh- bà đầm thép Margaret Thacher đang hẹn hò ai đó, xung quanh cổ thụ xếp lại thành những mái lá duyên dáng.

Trong một góc xưa cũ nhất của trường là những bức tượng cũ nát, những chiếc bàn mang theo hàng nghìn vết chày xước, những bảng đá vinh danh các thế hệ thầy trò đã mờ nét khắc... Chúng luôn gắng sống với thời gian bằng tất cả sự ngạo nghễ, kiêu hãnh để chờ đạo diễn Christopher Columbus ghé qua tìm cảm hứng cho sáng tạo những không gian kỳ ảo trong phim Harry Potter. Bộ phim làm say đắm hàng triệu người xem toàn cầu, chắp cánh cho biết bao em nhỏ bay vào những giấc mơ kỳ lạ nhất cuộc đời...

Đó là con phố Little Clarendon có những ngôi nhà, quán bar, quấy hàng lưu niệm hay bán hoa được sơn màu sặc sỡ, khác biệt hẳn với vẻ trầm mặc của rất nhiều kiến trúc mang dấu ấn của thời đại Tudo. Có chàng trai hào hoa nào từng qua đây mua tặng bà cố thủ tướng Ấn Độ Indra Gandhi những bó hoa trong ngày sinh nhật?

Đó là Grand- quán cà phê đầu tiên của nước Anh được mở ra từ năm 1650 ở số 84 đường High. Cho đến bây giờ danh tiếng cùng chất lượng mỗi ly cà phê vẫn rất ngon lành. Những thắt lưng da đen truyền thống vẫn trễ nải một cách duyên dáng trên eo các cô gái hầu bàn. Rất có thể chính góc bàn tôi ngồi hôm nay, Samuel Johnson đã từng ngồi viết những trang đầu tiên của cuốn từ điển tiếng Anh, tiền thân của cuốn từ điển Oxford...

Mọi bức tường, góc phố, vườn cây Oxford đều như nhắc mọi người: nơi đây giành cho việc đào tạo những người viết lên lịch sử.

Và...trường Ta

Trong khi hàng núi văn bản của nhà nước đề cập đến vấn đề đổi mới nội dung, chương trình giáo dục theo hướng đa dạng hoá, chuẩn hoá, hiện đại hoá cùng rất nhiều thứ khẩu hiệu rất oách thì kiến trúc của các trường đại học lại không biết đường nào mà ... hoá.

Tôi hoàn toàn bế tắc và rất muốn nhờ cậy bạn đọc gọi ra một câu chữ nào thật gọn gàng, chuẩn xác cho thực trạng kiến trúc đại học Việt Nam thế kỷ 20, đầu TK 21: thiếu thốn, manh nha, không hồn chẳng vía, không có không gian đặc thù, tổ chức thiên nhiên kém thẩm mỹ, thiếu tiện nghi vì khí hậu, mật độ cây xanh quá thấp, chẳng có không gian riêng tư cho hoạt động con người...

Xét về mặt tác phẩm kiến trúc, hơn một thế kỷ trôi qua, chỉ có trường Y dược nay là ĐH quốc gia HN ở đường Lê Thánh Tông là một tài sản đáng kể trong quỹ di sản kiến trúc vốn nghèo nàn của Hà Nội. Vậy mà khi lần giở tất cả các tài liệu của trường ĐHQGHN viết nhân dịp kỷ niệm 100 năm, bạn sẽ không làm sao tìm được một dòng ghi tên cái ông Ernest He’brard người thiết kế ra ngôi trường. Người từng đảm nhận trách nhiệm quy hoạch toàn cõi Đông Dương, từng đoạt giải thưởng kiến trúc danh tiếng Prix de Rome. Và hơn thế nữa sau khi thiết kế trường ĐHĐD, Ernest He’brard đã trở thành một chuyên gia hàng đầu thế giới về thiết kế trường học những năm 20, 30 của thế kỷ 20. Thế mới biết cái thân phận nhà “Kiến” (kiến trúc sư) dù là “kiến ngoại“ cũng là hẩm hiu lắm. Kể cả giới trí thức hiện nay, người ta chỉ cần nhớ những cái gì có lợi cho bản thân, cho một vài ngày sống sắp tới thôi? Nhìn thấy rất rõ điều này qua cách sắp xếp, thiết kế trật tự ảnh của những thành viên (cả thầy và trò) trên trang web của trường.

Tiếp theo trường Y dược, về nền kiến trúc đại học trong mấy chục năm qua chỉ có duy nhất công trình khoa Pháp trường Sư phạm ngoại ngữ (Cũ) là đáng kể. Rộng lượng ra thì cũng chỉ có thể bàn một chút đến ĐH Bách Khoa thời cách đây nửa thế kỷ. Có lẽ bao khái niệm, từ ngữ đẹp đẽ đã được người ta giành hết cho bản báo cáo kỷ niệm 50 năm thành lập của nhà trường. Nếu gọi đây là trường đại học thì theo ý kiến cá nhân tôi các nhà làm từ điển tiếng Việt cần cân nhắc lại tư duy của mình. Còn ĐH Kinh tế quốc dân, ĐH XH&NV cả ĐH kiến trúc...cùng các trung tâm khoa học hàng đầu VN thì sao nhỉ?