Trong tài chính, trái phiếu là một chứng khoán nợ, theo đó người phát hành nợ người nắm giữ trái phiếu một khoản tiền, và có nghĩa vụ thanh toán cả gốc lẫn lãi vào những thời điểm định trước trong tương lai.

Trái phiếu đơn giản chỉ là một khoản nợ, nhưng có dạng một chứng khoán, cho dù tên gọi có khác nhau thì bản chất của chúng cũng chỉ là một. Người phát hành là người đi vay, người nắm giữ trái phiếu là người cho vay, trái tức chính là tiền lãi vay. Phát hành trái phiếu là một biện pháp hiệu quả giúp người phát hành tài trợ cho các khoản đầu tư dài hạn của mình bằng nguồn vốn bên ngoài.

Trái phiếu và cổ phiếu đều được gọi chung là chứng khoán, nhưng giữa chúng có sự khác biệt rất cơ bản. Người nắm giữ cổ phiếu có quyền sở hữu một phần của công ty phát hành, trong khi người nắm trái phiếu về bản chất chỉ là một chủ nợ của người phát hành.

Luật pháp ít giới hạn đối tượng có thể phát hành trái phiếu, tuy nhiên các qui định về phát hành trái phiếu lại khá nghiêm ngặt. Trái phiếu có thể do Chính phủ, các tổ chức tín dụng, các công ty hay tổ chức siêu quốc gia phát hành trên thị trường sơ cấp. Qui trình phát hành trái phiếu phổ biến nhất được tiến hành thông qua nghiệp vụ bảo lãnh phát hành. Trong nghiệp vụ này, một hay nhiều công ty chứng khoán hoặc ngân hàng tập hợp với nhau thành các nhóm bảo lãnh phát hành, thường được gọi là các Xanhdica, đứng ra mua lại toàn bộ trái phiếu phát hành từ người phát hành rồi bán lại cho nhà đầu tư. Riêng trái phiếu Chính phủ thường được phát hành theo phương pháp đấu thầu.

Để tăng mức độ hấp dẫn của trái phiếu hoặc vì một mục đích nào đó trái phiếu hay được phát hành kèm với một số quyền khác. Khi kết hợp với một hợp đồng quyền chọn (mua hoặc bán) nó trở thành loại trái phiếu có khả năng yêu cầu thanh toán trước hạn. Yêu cầu thanh toán trước hạn có thể thuộc về người phát hành trái phiếu nếu đó là một trái phiếu có thể mua lại (callable bond), hoặc thuộc về người sở hữu trái phiếu nếu đó làm trái phiếu có khả năng bán lại (putable bond).

Một số trái phiếu khác lại có khả năng chuyển đổi ra cổ phiếu thường của chính công ty phát hành (convertible bond), hoặc của một công ty khác (exchangable bond). Loại trái phiếu này luôn được ấn định rõ ngày mà người nắm giữ trái phiếu được phép chuyển đổi ra cổ phiếu và tỉ lệ chuyển đổi xác định.

Trái phiếu thường không được mua bán trên các sàn giao dịch tập trung mà chủ yếu qua thị trường OTC. Khi mua bán trái phiếu, nhà đầu tư thường không phải trả hoa hồng cho người môi giới như với cổ phiếu. Thay vào đó, người môi giới trái phiếu được hưởng phần chênh lệch giá bán/mua.

Giá cả trái phiếu biến động rất ít, thu nhập từ trái phiếu khá ổn định và hầu như không phụ thuộc vào kết quả hoạt động của người phát hành, do đó, trái phiếu được coi là một tài sản tài chính có mức độ an toàn cao. Rủi ro chủ yếu mà người nắm giữ trái phiếu phải chịu là về mặt lãi suất. Khi lãi suất bình quân trên thị trường tăng lên thì đương nhiên những người cầm giữ các trái phiếu với lãi suất cố định là những người chịu thiệt thòi. Vì trái phiếu là một khoản nợ, nên giá cả của nó phụ thuộc khá nhiều vào độ tin cậy tín dụng của người phát hành. Khi có thông tin một trái phiếu nào đó được các tổ chức uy tín như Standard & Poor hay Moody tăng xếp hạng tín dụng, lập tức giá của nó sẽ tăng lên.

Do có độ an toàn cao nên trái phiếu là một phần không thể thiếu trong danh mục đầu tư của các quĩ đầu tư lớn, giúp các quĩ này phân tán rủi ro một cách hợp lý. Trong danh mục đầu tư của BF1 hiện nay có đến 70% là trái phiếu. Bên cạnh đó trái phiếu cũng thường xuyên xuất hiện trong các hợp đồng swap lãi suất khi các nhà đầu tư muốn đa dạng hoá nguồn thu nhập của mình khỏi một loại tài sản tài chính nhất định.

Tính thanh khoản của trái phiếu phụ thuộc rất nhiều vào uy tín của nhà phát hành. Trái phiếu chính phủ Mỹ có tính thanh khoản gần như tương đương với bản thân đồng USD vì nó được hỗ trợ đằng sau bởi quốc gia hùng mạnh nhất thế giới. Rất nhiều nước giữ trái phiếu chính phủ Mỹ trong dự trữ ngoại hối của mình vì ngoài tính thanh khoản cao, nó còn có khả năng sinh lãi định kỳ.

Ở Việt Nam hiện nay, tương tự như chuẩn chung của thế giới, qui định về phát hành trái phiếu cũng chặt chẽ hơn phát hành cổ phiếu. Đối với trái phiếu doanh nghiệp, ngoài qui định phải có mức vốn điều lệ đã góp từ mười tỷ trở lên và hoạt động kinh doanh của năm liền trước phải có lãi, đồng thời không có lỗ luỹ kế như với phát hành cổ phiếu, công ty muốn chào bán trái phiếu ra công chúng còn phải đảm bảo không có các khoản nợ phải trả quá hạn trên một năm. Thêm vào đó, công ty phải có thời gian hoạt động từ 1 năm trở lên và báo cáo tài chính của năm liền kề trước năm phát hành được kiểm toán để đảm bảo tính minh bạch và công khai về thông tin cho các nhà đầu tư.

Thị trường trái phiếu của Việt Nam còn nhỏ với tổng giá trị khoảng trên 70 nghìn tỷ đồng Việt Nam, bằng 7,7% GDP, nhưng môi trường kinh tế xã hội của Việt Nam ổn định, tỷ giá USD/VND trong những năm qua ít biến động (năm 2006 là 1%) nên thị trường trái phiếu VN được đánh giá sẽ tiếp tục là điểm đến hấp dẫn của các nhà đầu tư nước ngoài. Thêm vào đó, xu hướng các doanh nghiệp phát hành trái phiếu ra công chúng thay vì chủ yếu huy động vốn vay từ ngân hàng sẽ mang đến một diện mạo mới cho thị trường trái phiếu, một sự chuyển mình và phát triển mạnh, bền vững. Trên thị trường trái phiếu hiện nay đáng chú ý có hai loại trái phiếu chính là trái phiếu Chính phủ Việt Nam và trái phiếu chuyển đổi của một số ngân hàng.

Trái phiếu Chính phủ Việt Nam

Trái phiếu Chính phủ Việt Nam được các nhà đầu tư đánh giá khá cao. Tháng 10 năm 2005, lần đầu tiên trái phiếu Chính phủ Việt Nam được phát hành ra thị trường vốn quốc tế. 750 triệu USD trái phiếu đã được các nhà đầu tư mua hết ngay trong vòng 30 giây sau khi phát hành. Một kết quả khó có thể khả quan hơn. Đợt trái phiếu này sẽ được mua bán lại trên tất cả các trung tâm chứng khoán (thị trường thứ cấp) lớn như Hongkong, Singapore, London, New York, Boston... liên tục đến năm 2016.

Trong bài báo của tác giả Beth Thomas trên tờ Bloomberg số ra ngày 23/3/2007, công ty Pacific Investment Management Co. and HSBC Holdings Plc cho rằng nếu Việt Nam nới lỏng các hạn chế về phát hành trái phiếu bằng ngoại tệ thì có thể khai thác tốt hơn nhu cầu của các nhà đầu tư quốc tế cũng như cắt giảm chi phí vay nợ. Còn tại hội nghị do Tổng Công ty Đầu tư vốn Nhà nước và Euromoney phối hợp tổ chức tại Hà Nội, ông Brian Baker, CEO của Pimco Asia Ltm đã phát biểu: "Các bạn đang có một thị trường nước ngoài rất hấp dẫn, thật đáng tiếc là vẫn còn quá nhiều thủ tục phải thông qua để phát hành được trái phiếu."

Hiện nay nhu cầu đối với trái phiếu Chính phủ Việt Nam trên thị trường quốc tế là rất lớn. Trong đợt phát hành trái phiếu đầu tiên với lãi suất 6,875%, đáo hạn vào năm 2016, để huy động vốn cho ngành đóng tàu, nhu cầu của các nhà đầu tư đã cao gấp 6 lần so với số trái phiếu thực tế được phát hành. Mức lãi suất của trái phiếu chính phủ Việt Nam hiện đang là 5,78%, thấp hơn mức 5,95% của loại trái phiếu có kỳ hạn và xếp hạng tín dụng tương đương của Chính phủ Brazil. Điều này chứng tỏ trái phiếu của Việt Nam có mức độ hấp dẫn hơn. So với trái phiếu Chính phủ kỳ hạn tương đương Mỹ, hiện nay lãi suất của trái phiếu Việt Nam cũng chỉ cao hơn có 1,25%.

Các quỹ lương, các công ty bảo hiểm cũng như các quỹ phòng hộ đều đang săn lùng các khoản đầu tư toàn cầu khi mà các ngân hàng trung ương đã ngừng tăng lãi suất và theo một dự đoán khác, FED sẽ giảm lãi suất vào tháng 6 năm nay. Theo ông Joshua Matthews, thuộc HSBC, Chính phủ Việt Nam có thể huy động hàng tỷ USD trên thị trường quốc tế nếu họ thực sự muốn, hiện đang có một số lượng ngoại tệ quá lớn tìm kiếm một số lượng trái phiếu quá ít ỏi.

Trong năm nay, VND đã tăng giá 0,3% so với USD, hiện đứng ở mức 16.014 VND/USD, VN Index đã tăng 48%, những con số hấp dẫn với nhà đầu tư quốc tế. Gần đây còn có thông tin trên kênh tài chính Blooberg của Mỹ cho thấy định mức tín nhiệm của Việt Nam được nâng lên. Tập đoàn Standard & Poor (S&P) nâng tín nhiệm của mình từ BB - lên BB (cao hơn nữa là BB+). Còn tập đoàn rất lớn là Moody cũng nâng lên mức Ba3.

Ở thị trường vốn trong nước, Chính phủ Việt Nam cũng đã phát hành thành công nhiều đợt trái phiếu theo phương thức đấu giá lãi suất. Trung tuần tháng 3/2007, 300 tỷ đồng trái phiếu Chính phủ lần đầu tiên được phát hành đấu thầu theo lô lớn (lô 100, 200, 300... tỷ đồng) đã được các nhà đầu tư nước ngoài mua hết với mức lãi suất thấp nhất trong vòng ba năm trở lại đây 6,8%/năm. Từ sau lần này, những đợt phát hành tiếp theo lãi suất trái phiếu sẽ cố định, nhưng mệnh giá sẽ thay đổi. Giá trái phiếu sẽ không là 100.000 đồng nữa, mà có thể xuống 99.000-98.000 đồng hay lên 101.000-102.000 đồng. Sức hấp dẫn của trái phiếu càng cao, thì giá trúng thầu sẽ càng thấp hơn mệnh giá và ngược lại.

Ngay sau đợt phát hành trái phiếu lô lớn trên, ngày 15/3, tập đoàn định mức tín nhiệm Moody’s của Mỹ đã nâng mức tín nhiệm đối với trái phiếu chính phủ Việt Nam từ ổn định lên tích cực trong bậc xếp hạng Ba3 hiện có. Theo của Moody's, mức trần đánh giá của trái phiếu giao dịch bằng ngoại tệ vẫn đứng ở mức Ba2, với triển vọng "ổn định". Mức trần đánh giá của tiền gửi chính phủ bằng ngoại tệ tăng từ "ổn định" lên "tích cực" trong bậc xếp hạng B1 hiện có. Mức trần đánh giá của trái phiếu Chính phủ giao dịch bằng nội tệ vẫn đứng ở mức Ba1.

Trái phiếu chuyển đổi tại Việt Nam

Một loại trái phiếu khác gần đây đã trở thành hiện tượng trên thị trường chứng khoán Việt Nam là trái phiếu chuyển đổi. Tính hấp dẫn của nó là ở chỗ nó cho phép nhà đầu tư chyển đổi sang cổ phiếu thường vào một thời điểm nhất định trong tương lai. Do kì vọng này mà nhà đầu tư sẵn sàng chấp nhận một mức lãi suất rất thấp, giúp các công ty phát hành nhanh chóng huy động được một số vốn lớn với chi phí tài chính dễ chịu. Trái phiếu chuyển đổi của Ngân hàng Ngoại thương (Vietcombank), có mặt trên thị trường tháng 12/2005, được đánh giá là một mặt hàng rất lợi cho ngân hàng này khi lãi suất trúng thầu chỉ ở mức 6%/năm, thấp hơn nhiều so với lãi suất trên thị trường vào khoảng 8-10%.

Trái phiếu chuyển đổi, đặc biệt của các "bluechip" trong ngành ngân hàng có thể coi là một mặt hàng được săn lùng. Ngay sau khi xuất hiện, giá của trái phiếu chuyển đổi Vietcombank đã được rao bán trên OTC với 1,5 lần mệnh giá (mệnh giá 100.000 đồng). Một thời gian khá dài sau đó trái phiếu ổn định quanh mức 1,8 mệnh giá, rồi giảm đáng kể trong khoảng tháng 6 - 7/2006; cuối năm 2006 đến đầu 2007, lúc cao điểm trái phiếu này đã được chào bán gấp hơn 3 lần mệnh giá. Mức giá cao đến chóng mặt của trái phiếu Vietcombank làm những người am hiểu vấn đề thực sự phải ngạc nhiên. Bản thân Chủ tịch Hội đồng Quản trị Vietcombank cũng bày tỏ quan điểm cá nhân rằng mức giá mà thị trường OTC đưa ra là không hợp lý.

Tuy nhiên có quan điểm cho rằng trái phiếu của Vietcombank chưa thực sự là trái phiếu chuyển đổi, và xét trên một số khía cạnh, quan điểm này không phải là không có căn cứ. Thứ nhất theo Điều 20, nghị định 52/2006/NĐ-CP, chỉ công ty cổ phần mới được phát hành trái phiếu chuyển đổi. Vào thời điểm phát hành đợt trái phiếu trên, Vietcombank chưa phải là một ngân hàng cổ phần. Thứ hai, điểm hấp dẫn của trái phiếu chuyển đổi là ở chỗ nó cho nhà đầu tư kỳ vọng mua được cổ phần của công ty phát hành trong tương lai với giá ưu đãi. Trong khi đó, theo qui định của Vietcombank, cái gọi là "trái phiếu chuyển đổi" này sẽ được chuyển sang cổ phiếu theo bình quân gia quyền của giá bỏ thầu thành công trong lần phát hành đầu tiên (IPO) của Vietcombank, không khác gì việc tham gia bỏ thầu trực tiếp vào thời điểm đó. Như vậy rõ nhà đầu tư chẳng được lợi gì từ tỉ lệ chuyển đổi, trong khi phải chịu mức lãi suất thấp trong một thời gian dài.

Các ngân hàng cổ phần cũng đua nhau phát hành trái phiếu chuyển đổi, một phần là do sức ép trước yêu cầu tăng đủ vốn để đạt được tỷ lệ an toàn vốn 8% trước khi cổ phần hoá. Đi đầu trong số này là ngân hàng Thương mại Cổ phần Sài Gòn (SCB), ngân hàng thương mại cổ phần đầu tiên ở Việt Nam được phát hành trái phiếu chuyển đổi thực thụ. Theo kế hoạch, trái phiếu chuyển đổi của SCB được chuyển thành cổ phiếu sau kỳ hạn 13 tháng theo đúng mệnh giá. Các ngân hàng khác như MB, Agribank, ACB cũng đã phát hành trái phiếu chuyển đổi ra thị trường, tạo thêm nhiều sự lựa chọn cho nhà đầu tư.

Trong tình trạng thị trường cổ phiếu đã quá nóng như hiện nay việc chuyển sang trái phiếu có thể coi là một trong các lựa chọn không đến nỗi nào đối với các nhà đầu tư. Tuy nhiên "biết địch biết ta, trăm trận trăm thắng", dù cho lựa chọn công cụ an toàn bậc nhất này, nhà đầu tư cũng không thể thiếu sự tìm hiểu thích đáng.

=======================
Bài viết hợp tác của www.saga.vn với Doanh nhân Sài Gòn cuối tuần, số 196, phát hành ngày 4/5/2007.
=======================