Ai cũng thích giàu có, tôi cũng vậy. Nhưng con người là con người, không có bản tính nhân văn đó là con thú. Tôi viết cảm xúc này đầu năm mới vì tin rằng nó là một phần của nền văn minh kinh doanh tới đây.

Lúc ở Idaho, tôi có được một giáo sư ngành tiếng Anh, và chủ yếu là Thơ tiếng Anh (chẳng liên quan quái gì tới tôi cả), dẫn đến nhà chơi. Ông là GS. Daryl Jones, có những tập thơ tình tiếng Anh rất hay. Vợ ông là một nghệ sĩ, chắc gọi là nghệ nhân thì chính xác hơn. Bà thêu các bức tranh bằng chỉ thêu màu, thành những tấm to. Tôi cũng chẳng rõ bà có bán không nữa!

Cũng là người tinh ý, tôi có thấy một bức thêu công phu, không quá đẹp, nhưng có vẻ hơi đơn điệu, buồn buồn. Nhìn kỹ càng buồn. Tôi nhìn nó vài lần, không dám hỏi. Bà tinh lắm, nhận ra và chủ động giới thiệu. Bà bảo, đây là bức tranh Kỷ niệm Cá Hồi.

Ở vùng đó, gần Canada, có một loài cá hồi làm lừng danh địa phương. Nó có tên gọi riêng là Trout (nếu tôi không nhầm), thuộc giống cá hồi đỏ. Vẫn là giống cá hồi ra biển, rồi đoàn tụ, yêu thương nhau trong các lạch sông mà thôi. Nhưng có một kỳ tích đã xẩy ra.

Một năm kia, chính quyền tiểu bang xây dựng đập thuỷ điện thượng nguồn sông, hình như Boise River. Người Mỹ xây thì các bạn cũng đoán rồi, hoành tráng, kiên cố, và rất cao. Buồn nỗi, họ xây dựng ở đúng cái tổ cá hồi đó. Rồi nó cũng hoàn thành. Đến mùa Xuân, lũ trout từ biển kéo về yêu thương và phát triển nòi giống đã hy sinh trước cửa đập. Hàng triệu chú cá hồi hy sinh vì giấc mơ trở về cội nguồn. Dường như không thể một vật gì đi ngược được dòng thác và các tuốc-bin. Một đập thuỷ điện hùng vĩ có phải trò chơi của bọn cá hồi đâu?

Thế nhưng, một người dân vô tình đã phát hiện ra một con, đầy thương tích, đã vượt hàng ngàn mét chiều cao, các hệ thống kỹ thuật kiên cố, sắt thép bê tông, để về cái lòng hồ của nó. Rồi nó cũng chết ở đó, nhưng về đến đích. Nó là người anh hùng trong số hàng trăm ngàn chú Trout anh hùng, biết là chết nhưng không thể không đi.

Một tượng đài đã được dựng nên để tưởng nhớ chú Trout đầy tính nhân văn và dũng cảm này. Bà ấy làm bức thêu vì thế! Tôi không khỏi nghẹn ngào khi nghe xong câu chuyện. Nhiều kẻ gọi là người mà chẳng đáng thân con cá. Sự tham lam và vô đạo đức ngày càng nhiều, nhất là khi lòng tham lên tới đỉnh điểm.

Còn nhớ những năm 1983-84, tôi có được xem bộ phim gây xúc động cả nước lúc bấy giờ, của đạo diễn Thuỷ "Chuyện Tử Tế". Ngồi trên nóc mái tôn, ngó qua khe cửa kính hở ra giữa 2 tấm ri-đô chắn phim tặc như tôi. Ông Thuỷ đã mượn câu của Karl Marx, để răn những người xem: "Chỉ có súc vật mới quay lưng lại với nỗi đau của đồng loại, để tỉa tót cho bộ lông của mình."

==============================================

Saga Editor: Bài viết này đã được báo Hà Nội Mới đăng lại ngày 25/2/2007.