Saga - Rủi ro lớn nhất là thái độ với rủi ro

Rủi ro, mà chúng ta hiện nay dùng theo nghĩa rộng gồm cả thách thức, bất trắc, và rủi ro thống kê, thì lúc nào chẳng có. Chẳng bao giờ nó chấm dứt cả. Và chúng ta cũng thực sự không hiểu sẽ sống ra sao nếu bất cứ điều gì cũng được dự báo trước hết cả: ngày mai trúng xổ số, ngày kia thiên thạch lao vào nóc nhà,... Tuy nhiên, ở đây chúng tôi và độc giả thảo luận chỉ riêng về cái loại rủi ro kinh doanh mà không mấy ai thích.

Thái độ của chúng ta đứng trước các thách thức và bất trắc rất quan trọng. Khi quan tâm, nghiên cứu chúng, cơ hội để tìm ra phương án rút gọn chúng về rủi ro thống kê sẽ tăng lên. Đặc điểm quan trọng của rủi ro thống kê là con người có thể nhận biết hành vi, và đoán biết kết cục. Ở trình độ cao cấp hơn, người ta còn có thể sinh ra các công cụ để hạn chế. Thế giới kinh doanh văn minh làm việc này một cách say sưa. Nói chung, thế giới kinh doanh coi việc hiểu đặc tính rủi ro và xây dựng các công cụ chống rủi ro là nhiệm vụ rất quan trọng; những hiểu biết và công cụ này phục vụ buôn bán rất đắc lực.

Tuy thế, vấn đề của chính các hoạt động kinh doanh ở Việt Nam lại nằm ở thái độ của chúng ta đối với rủi ro. Sự thiếu nghiêm túc và coi thường bản thân nó là một loại rủi ro, rủi ro nghĩa rộng. Độc giả nhớ phương ngôn là << đừng nghe họ nói, hãy nhìn họ làm >>, theo thống kê của Ngân hàng Nhà nước, tới tận cuối 2006, khi áp lực cải thiện hệ thống ngân hàng thương mại đã tăng rất cao, thì các ngân hàng Việt Nam vẫn chưa đưa ra được mô hình đo lường rủi ro cho tín dụng cá nhân đâu. Chưa có ai làm cả, mặc dù họ tuyên ngôn nhiều năm nay rồi. Rủi ro đó rất lớn, và những tuyên ngôn đó chỉ dùng để đối phó mà thôi.

Bây giờ chúng ta nhìn vào một số vấn đề bên trong của cái thái độ này.

Một thái độ tích cực trước các thách thức và bất trắc là nghiên cứu thật kỹ, rút gọn nó xuống loại quan sát được, tức là rủi ro thống kê. May ra, sau đó sẽ có phương án xử lý, một phần hay toàn phần thì cũng tốt hơn không làm gì. Tuy nhiên ở Việt Nam, trong giới kinh doanh, và cả trong xã hội rộng lớn hơn, lại có một kiểu thái độ xử lý khác ``làm gì có chuyện ấy xảy ra với tôi, nó chỉ xảy ra với ông hàng xóm thôi...''.

Để mô tả cho rõ hiện tượng kỳ thú này, chúng ta sẽ mượn một câu chuyện ngụ ngôn của văn hào Thổ Nhĩ Kỳ, Aziz Nesin. Ông là một nhà văn được yêu mến ở Việt Nam, có lẽ qua tác phẩm nổi tiếng <<Những người thích đùa>> và <<Con cái chúng ta giỏi thật>>. Các truyện ngắn nổi tiếng của ông châm biếm và đả phá sự man rợ, thói cổ hủ, các tập tính xấu, bất công, quan liêu-cửa quyền, sự tàn nhẫn một cách không thương tiếc thông qua những tiếng cười đau xót. Độc giả đừng cho rằng chúng tôi sắp phê phán thói xấu người Việt (kiểu như trào lưu báo Tiền Phong gần đây), mà chúng tôi chỉ nhắm tới cái hiện tượng quay mặt đi với rủi ro mà thôi.

Aziz Nesin- Sinh: 20/12/1915; Mất: 6/7/1995, được coi là nhà văn hài hước, châm biếm nổi tiếng nhất Thổ Nhĩ Kỳ, tác giả thiên tài của hơn 100 cuốn sách. Sinh thời, ông nhận được rất nhiều giải thưởng văn học của Thổ Nhĩ Kỳ, Ý, Bulgary, Liên Xô (cũ),... Sách của Nesin được dịch ra hơn 35 thứ tiếng và xuất bản khắp thế giới. Ông đã từng sang thăm Việt Nam.

Ở thập niên 1970-1990, ông là một trong số rất ít nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ có thể sống bằng bản quyền kinh doanh tác phẩm. Năm 1973, ông lập Quỹ Nesin, cưu mang trẻ nhỏ bất hạnh bằng nguồn thu từ các sách xuất bản, vở kịch công diễn, kịch bản phim, các bài phát biểu, diễn văn trên ti-vi hay radio,... Ông qua đời sau một cơn đau tim, và theo di chúc, mộ ông được chôn trong khuôn viên Quỹ Nesin, và không tổ chức lễ truy điệu. Qua các tác phẩm, độc giả dễ dàng nhận thấy một nhân cách Aziz Nesin vĩ đại của thế giới, những quan sát cuộc sống cực kỳ tinh tế và giàu nhân văn.

Mẩu truyện của Nesin có tên là <<Thương thay giống lừa chúng tôi>>. Một con lừa tâm sự về cái gốc tích tại sao ngày nay loài lừa chỉ kêu có tiếng ế-a, ế-a. Thực ra, thuở xưa, giống lừa có tiếng nói rất hay, mỗi một tiếng như một nốt nhạc, và loài lừa thì nói với nhau nghe như những khúc hát. Sự tệ hại bắt đầu như sau. Một bữa, cụ lừa già đi gặm cỏ non. Thoạt đầu cụ đánh hơi thấy mùi tanh tưởi của chó sói. Sói đến gần, cái chết đến gần, nhưng cụ khăng khăng: ``- Không phải sói đâu! Không thể lại là sói được.'' Rồi cụ nghe thấy tiếng gầm gừ của sói, cụ căng tai lên, rồi vẫn tự lẩm bẩm đó không phải chó sói đâu. Trong màn sương, có bóng một con sói. ``- Không phải sói đâu. Có lẽ là bụi cây thôi.'' Cụ tự trấn an: ``- Ta cứ việc gặm cỏ, sợ gì.'' Khi sói nhảy cả ra ngoài, cụ sợ run lên, nhưng vẫn không hề muốn tin rằng đó là chó sói. ``- Chó sói ở đây làm gì có. Mắt mình có lẽ kém quá rồi''... Khi sói đến gần, cụ dựng tóc gáy lên, rồi rên rỉ: ``- Không đâu, không có lẽ, chắc hẳn lạc đà đấy thôi, hay một con gì khác. Làm sao lúc nào mình cũng nghĩ đến sói nhỉ.'' Tới lúc chó sói nhe răng chực lao vào cắn, cụ sợ quá nên cũng chạy.

Thế rồi, chó sói lao theo, rớt rãi lòng thòng đầy miệng, cụ vẫn trấn an: ``- Mà không, không phải sói đâu, mèo rừng đấy thôi.'' Hơi thở sói nóng bỏng rát ngay cạnh đuôi, cụ vẫn chưa muốn tin đó là sói. Kiệt sức, cụ dừng lại, trong bụng nghĩ không phải sói đâu. Con sói lao vào, quật cụ xuống, cụ kêu lên: ``- Tôi biết, anh không phải là sói, đừng cù buồn tôi.'' Sói phóng hàm răng vào mông cụ, rút ra một miếng thịt lớn, đến thế cụ mới hiểu ra cơ sự nguy ngập lắm rồi. Hãi quá, cụ quên hẳn ngôn ngữ của mình. Còn sói thì vồ cụ hết cú này đến keo khác. Bấy giờ, cụ mới bật kêu: ``- A-a-a, thế ra là sói... Thế ra.. Thế ra..'' Tiếng cụ thất thanh, thảm thương lắm, nỗi sợ hãi làm cụ tắt mất cả các nốt nhạc. Sau sự kiện khiếp đảm đó, loài lừa bị mất cả giọng nói hay như nhạc, như thơ. Chỉ còn lại tiếng ế-a.. là sản phẩm của nỗi khiếp sợ tột cùng.

Độc giả đừng cười cụ lừa đáng thương của nhà văn Aziz Nesin. Việc làm như chuyện rủi chẳng bao giờ xảy ra với mình khá phổ biến. Khi cơn bão Xangsane với sức gió tâm bão cấp 13, tiến vào khu vực Đà Nẵng, ngoài thiệt hại người, nhà cửa, công trình công cộng rất lớn, nó còn làm thiệt hại nhiều tới các doanh nghiệp trên địa bàn. Ai cũng biết thiên tai là loại bất trắc mà chúng ta không kiểm soát được. Bảo hiểm sinh ra là vì việc ấy, nhưng rất nhiều doanh nghiệp luôn nghĩ rằng đó là việc hiếm xảy ra, nếu có thì cũng chưa chắc đã rơi vào mình. Vâng, đúng là nó hiếm khi xảy ra, có hiếm thì công ty bảo hiểm mới sống được, vì nghiệp vụ rủi ro là lấy số đông bù cho số ít. Tuy vậy, loại thiên tai đó vẫn xảy ra, và lần nào xảy ra thì doanh nghiệp cũng đều than vãn là chưa kịp mua bảo hiểm, lý do này, lý do khác. Chúng ta đã từng phân tích, lý do chỉ tồn tại để giải thích cho các thất bại.

Một hiện tượng khác nữa là doanh nghiệp Việt Nam đòi hỏi níu kéo sự bảo hộ và trợ cấp, ngay trước thềm WTO. Rõ ràng báo chí nói đi nói lại nhiều lần là WTO chính là cửa ngõ toàn cầu hóa, theo đuổi thương mại tự do. Việc trợ cấp là nội dung phải xóa bỏ ngay, thế thì tại sao mà cứ làm như việc WTO là của Trung Quốc hay Cam-pu-chia vậy. Nó là thứ rủi ro có thể quan sát được hành vi, biết cả ngày giờ xuất hiện, nhưng các nhà doanh nghiệp vẫn lạc quan tếu, cứ cố tình xem như nó xảy ra ở xứ khác vậy.

Aziz Nesin cũng dạy chúng ta là: ``Giá cụ lừa nhà chúng tôi hồi ấy không tự huyễn hoặc mình lúc tai họa ập đến, thì có phải bây giờ chúng tôi vẫn còn có tiếng nói hay không''. Những thách thức và bất trắc trong kinh doanh là thường trực, điều này về lý thuyết ai cũng hiểu cả. Nhưng đứng trước rủi ro có khả năng xảy ra, việc phủ nhận nó lại là giải pháp dễ nhất, do đó được ưa dùng. Trên thực tế, người lạc quan nhất cũng không thể hi vọng rằng khi gặp khó khăn thì cứ nhắm mắt lại, biết đâu lúc mở mắt ra thì rủi ro biến mất. Nó không biến đi đâu, mà khả năng lớn là sẽ trở thành những nguy cơ thực sự, và đã tiến đến rất gần. Tuy vậy, thái độ cho rằng rủi ro dành cho người khác lại rất phổ biến, ngay cả khi WTO-cửa ngõ toàn cầu hóa đã ở sát bên hông chúng ta.

==
Trích sách "Văn minh làm giàu và Nguồn gốc của cải" của TS. Vương Quân Hoàng. Sách sẽ phát hành năm 2007.
==

Trích đoạn khác: